1-Kanada’da geçen borçlanılabilecek süreler
Bilindiği üzere, 3201 sayılı kanuna göre yurtdışında T.C. yurttaşı olarak çalışılan ve ikamet edilen süreler zarfında bazı şartlarla Türkiye’deki sosyal güvenlik kurumlarına borçlanılmaktadır.
1.1.2007 tarihinde yürürlüğe girecek olan 5510 sayılı yeni sosyal güvenlik yasasına göre;
Kanada'da resmi sigortalı işçi olarak çalışılan süreler,
Kanada'da small business, sub-contract, self employment, şirket ortağı vs kendi adına, kendi işinde çalışılan süreler,
Kanada'da sigortalı çalışılan sürelerin arasında işsiz olarak geçen sürelerin birer yılı,
Kanada'da çalışmayan bayanların ev hanımı olarak ikamet ettiği süreler,
Kanada'da doktora öğrenciliği ile uzmanlık öğrenim süreleri.
Türkiye'deki sosyal güvenlik kurumlarına borçlanılabilmektedir.
Kanada'da yaşayan T.C. yurttaşlarımızın yukarıda geçen süreleri varsa, 1.1.2007 tarihinden önce borçlanma yapmaları çok yararlarınadır. Zira, hem yeni yıldaki zamlı fiyata girmeyip ucuza hizmet satın almış olacaklar, hem de bazı kazanılmış haklara kavuşacaklardır.
2-Yurtdışı borçlanmasında ödenecek miktarın artması
Halen yürürlükteki 3201 sayılı kanuna göre, yurtdışı hizmet borçlanmalarında borçlanılacak her bir gün için 3.5 USD ödenmektedir. Bu yasanın ömrü 31.12.2006 tarihinde sona ereceğinden, 1.1.2007 tarihinde de yeni sistemin uygulanacağı 5510 sayılı yasa yürürlüğe girecektir. Yeni yasaya göre ;
Yurtdışı hizmet borçlanma ücreti 1.1.2007 tarihinden itibaren asgari ücretin % 32'ne yükseltiliyor.
Borçlanma ödemesine alt ve üst sınırlar getiriliyor. Dileyen alt veya üst sınırdan ödeme yapabilecek.
Ödeme süresi getiriliyor. Borçlananlar borçlarını 3 ay içinde ödemek zorundadırlar.
Şu anda günlük 3,5 USD olan borçlanma ücretinin alt limiti 1.1.2007 tarihinde yaklaşık 4,5 USD olarak her bir gün için 1 USD karşılığı YTL artmış olacak.
Kanada'da hizmeti olanlar 2007 yılına girmeden yurtdışı hizmet borçlanması yaparlar ise 4,5 USD karşılığı YTL yerine 3.5 USD'den ödeyerek ucuza hizmet kazanmış olacaklardır. Geçmiş yıllarda 1 ve 2 USD dan borçlanarak ucuza hizmet kazananlar gibi avantajlı olacaklardır.
Borçlanılan süreyle orantılı olarak toplamda 360 USD'den, 9000 USD arasında bir parayı daha az ödemiş olacaklardır. 2 ay gibi kısa bir sürede büyük bir kar elde etmiş olacaklardır..
Kanada'daki gurbetçi yurttaşlarımızın bu fırsatı kaçırmayıp değerlendirmesini ve hemen (fazla süre kalmadığı için) başvuru yapmalarını tavsiye ediyorum.
Diğer taraftan, yeni yasa yürürlüğe girmeden (1.1.2007 den önce ) hizmet kazanacaklarından ve bazı kazanılmış haklara kavuşacaklarından , ileride daha kolay şartlarla emekli olabileceklerdir.
Ayrıca, yeni yasayla dileyen her bir gün için 4,5 USD karşılığı YTL yerine 7-8 USD karşılığı YTL olarak yaklaşık 2 katını ödeyebilecektir. Üst limitten yüksek ödeyenlerin maaşları da yüksek olacaktır.
Yine yeni yasaya göre borçlanılan miktar 3 ay içinde ödenmelidir. Borcunu yasal sürede ödemeyenlerin müracaatı iptal edilecek olup, haciz, icra gibi yasal yollara başvurulmayacaktır. Dileyenler yeniden aynı işlemleri yaparak yeniden başvurabileceklerdir. Ancak daima başvuru tarihindeki fiyattan ödemek zorunda kalacaklardır.
3— Askerlik borçlanmasında ödenecek miktarın artması
Yeni yasaya göre askerlik borçlanmasının tutarı da sigorta primine esas günlük kazancın %32'si olmakta ve 1 ay içinde ödeme zorunluluğu getirilmektedir. Halen, SSK, Bağ-Kur, Emekli Sandığı'nın uygulamalarında aynı süredeki askerlik hizmeti için farklı hesaplamalar yeni yılda ortadan kalkacağından, yine aynı süredeki askerlik borçlanması için farklı kurumlara, farklı paraların ödenmesi de sona ermiş olacaktır.
Ancak, işçi statüsünde sigortalı olarak SSK' ya tabi olanlar ile şirket ortağı veya kendi işinde serbest mesleğini yaparak Bağ- Kur' a tabi olanların askerlik borçlanma ödemeleri 1.1.2007 de artacak, emekli sandığına tabi çalışan devlet memurlarının ki ise, artmadığı gibi bir miktar da düşecektir.
O halde, SSK ve Bağ-Kur' a tabi olanların 2007 olmadan, hemen 2006 yılında askerlik hizmetlerini borçlanmaları yararlarınadır. Daha karlı çıkacak ve daha az ücret ödeyerek hizmet kazanmış olacaklardır. Dileyenler bu fırsatı da değerlendirmek için, ilgili sosyal güvenlik kurumlarına başvurabilirler.
4—Yeni sisteme göre zorlaşan emeklilik
5510 sayılı yasayla getirilen yeni sosyal güvenlik sistemine göre emeklilik şartlarında köklü değişiklikler yapılmış, bazı kişileri etkilemese de, bazıları için emeklilik şartları zorlaştırılmıştır. Yeni yasaya göre;
8.9.1999 tarihinden önce işe girenler eski yasalara tabidirler.
Halen SSK' lı olanların 7000 gün (19,5 yıl), devlet memuru olanların 9000 gün (25 yıl) hizmetle emeklilik hakları saklıdır. İlk kez 2007 yılında sigortalı işe girenler, 25 tam yıl= 9000 gün prim ödemeleri şartıyla 65 yaşında emekli olabileceklerdir.
Bu durumda, 8.9.1999 tarihinden önce sigortalı işe girenler eski emeklilik yasalarına, yani kolay emekli olunabilen yasalara tabidirler.
8.9.1999- 31.12.2006 tarihleri arasında, 2006 yılının sonuna kadar sigortalı işe girenler, 7000 gün prim ödemeleri şartıyla kadınlar 58, erkekler 60 yaşında emekli olabileceklerdir.
Yıllardır kolay emekli yapılarak çok sayıda genç emekliler üreten, hatta 35 yaşında bile emekli olabilenin bulunduğu bir ülke olan Türkiye'nin sosyal güvenlik kurumlarının zarar etmesinin faturası 1.1.2007'de ilk kez işe girecek olan yeni kuşaklara çıkartılmıştır.
1.1.2007 de ilk kez işe girecek olan yeni kuşaklar, ancak 25 tam yıl çalışarak ve 9000 gün prim ödemeleri şartıyla 65 yaşında emekli olabileceklerdir.
2007 yılından önce, 2006 yılında 1 gün dahi prim ödeyerek ilk kez sigortalı olanlar, 9000 gün yerine 7000 günle ( 25 yıl yerine 19,5 yıl) yani 5,5 yıl daha az prim ödeyerek ve 65 yaş yerine kadın 58, erkek 60 yaşında ( 5 –7 yıl önce ) emekli olabileceklerdir.
O halde, 18 yaş ve üzerinde olan her ev hanımı, öğrenci olması veya sigortasız işlerde çalışması v.s farketmeyip 1.1.2007' den önce ilk kez Türkiye'de sigortalı olursa, sigortalı gösterilebilirse ( herhangi bir özel işyerinde olabilir) ve 1 gün dahi prim ödemiş olursa, 65 yaş yerine kadınsa 58 ,erkekse 60 yaşında yani 5-7 yıl önce emekli olabilecek.
Yine emeklilik için 9000 gün (25 yıl ) yerine 7000 günle ( 19,5 yıl), yani 5,5 yıl daha az prim ödeyerek emekli olunabilecek. Kısacası, 5,5 yıl daha az prim ödeyerek 7 yıl önce emekli olabilmeyi 2006 çıkmadan yaptğı 1 günlük (veya 1 haftalık) sigorta girişi ile kazanmış olacak.
Çok basit bir çabayla, çok büyük bir hak kazanmış olacaklar. Bunun farkı ve önemi ilerleyen yıllarda çok daha iyi anlaşılacaktır.
Yurttaşlarımız bu fırsatı hem kendileri için, hemde eşi, çocukları için kaçırmamalı, değerlendirmelidir. Hatta bu konuda herkes çevresindeki kişileri uyarmalıdır. Yine bu fırsatın kaçırılmayıp değerlendirilmesini önemle tavsiye ediyorum.
5-Kanada'da çalışırken Türkiye'ye prim ödemenin yanlışlığı
Yurttaşlarımızdan bazıları çifte emekli olabilmek için, ya da Türkiye'de daha erken emekli olmak için, veya ileride Türkiye'ye kesin dönüş yapabilirim düşüncesiyle Kanada'da sigortalı çalışırken, Türkiye'ye gittiklerinde SSK veya Bağ Kur'un isteğe bağlı sigortalısı, tarım işçisi, yahut özel bir şirkette kendilerini sigortalı göstermişlerdir. Kanada'ya döndükleri halde bu sigortalılıklarını sürdürmüşlerdir. Böylece hizmet çakışması oluşturmuşlardır.
Bu durum, Kanada'da sigortalı olarak çalışırken, CPP (Canada Pension Plan)' ye prim öderken Türkiye'de de sigortalı olmak Türkiye'nin sosyal güvenlik yasalarına aykırıdır. Ayrıca Kanada ile Türkiye arasındaki sosyal güvenlik anlaşmasının (istisnaları olmakla birlikte ) “öncelikle daimi ikamet ettiği ülkenin mevzuatına tabidir” hükmüne de aykırıdır.
Bir kişi aynı günde, aynı ayda, aynı yılda iki ülkede birden sigortalı olamaz.
Bu durum hayatın gerçeğine de aykırıdır. Aynı zaman diliminde iki ülkede birden yaşayamaz ki çalışabilsin. Gerçek olan yaşadığı ve çalıştığı ülkedeki, yani Kanada'daki hizmetidir. Diğeri ise, yani Türkiye'deki prim ödemesi yanlış beyanla kurumları yanıltarak yasalara aykırı sigortalı olmaktır. Kanada'da sigortalı çalışıldığı belirtilseydi, bu kurumlar sigorta başvurularını kabul etmeyeceklerdi.
Bu durum ileride anlaşılacak (şu anda da anlaşılmaya başlanılmıştır) ve Kanada ile Türkiye hizmetlerinden çakışan Türkiye kısmı iptal olacaktır.
Diğer taraftan, Kanada'da ikamet ederken Türkiye'de sigortalı gösterilenlerin Kanada ikametleri, Kanada'da ikamet olarak sayılmayacaktır. Bu durum ileride ‘Old Age Security'den aylık almalarını geciktirecek veya aylığını düşürecektir.
Yurttaşlarımızdan bu gibi yasalara aykırı durumlara düşmemelerini, eğer yasaları bilmediklerinden dolayı önceden bu duruma düşmüşler ise, en kısa zamanda kurumlarına başvurarak durumlarını düzelttirmelerini tavsiye ediyorum. Böyle yapmaları kendi yararlarınadır. Bu durumda olan kişileri kurumların tesbit etmesi halinde, yurttaşlarımız daha büyük sorunlar yaşayacaklar ve daha çok mağdur olacaklardır. Hatta Türkiye'den emekli olma haklarını kaybedecekler veya emeklilikleri çok gecikecektir.
“Türkiye veya Kanada kurumları aynı anda iki ülkede de sigortalı olduğumu nereden bilecek ki ? Ben söylemem onlar da bulamaz ki ” iddiasında bulunanlara çok sık rastlıyorum.
Öncelikle şunu belirtmek istiyorum. İletişim teknolojisi o kadar gelişti ki koskoca dünya küçük bir köy haline geldi. Çağımızda istenilen herhangi bir bilgiye bilgisayarın klavyesinin bir tuşuna dokunmakla kolayca ulaşılmaktadır.
Yine de hatırlatıyorum. Türkiyede T.C. Kimlik Numarasının kullanılması 2007 yılında daha da yaygınlaştırılacak, resmi dairelerde tüm işlemler bu numara üzerinden yapılacak ve tüm bilgiler aynen Kanada'nın SIN no'sunda olduğu gibi bu numarada gözükecektir. Kanada -Türkiye giriş ve çıkışlarınız, iki ülkenin havaalanı- gümrük bilgisayarlarında gözükmektedir.
Kanada ile Türkiye sosyal güvenlik anlaşması yaptıklarından, ileride kendi aralarında mutabakat sağlama veya bilgi aktarımı yapacaklardır. Kanada kurumları, ‘CPP' ve ‘Old Age Security' yurttaşlarımıza aylık bağladığında, bu bilgiyi, ( iki ülkenin anlaşması gereğince) Türkiye'deki sosyal güvenlik kurumuna aynen aktaracaktır.
Dolayısıyla, çok yakın gelecekte gerçekleri gizleyerek, kurumları yanıltarak hak elde edilemeyecek veya edilebilse dahi bu ileride anlaşılacaktır. O zaman da yasal işlem yapılacak ve yurttaşlarımız mağdur olacaklardır.
6—Türkiye'den emekli maaşı alırken Kanada'da çalışma
Türkiye'de, SSK ve Bağ-Kur'dan emekli işlemi yaptıran herkese, tekrar işe girildiğinde sosyal güvenlik kurumununa haber verilmesi için bir taahhütname imzalatılmaktadır. Halen yürürlükteki yasada oldugu gibi, 2007 de yürürlüğe girecek yasaya göre de, Türkiye'den emekli maaşı alırken yurtiçinde ve yurtdışında sigortalı çalışılması halinde emeklilik kurumlarına bilgi vermek zorunluluktur.
Türkiye'den emekli aylığı alırken, Kanada'da resmi sigortalı olarak çalışmaya başlanması veya Kanada'da ikamete dayalı sosyal yardım (welfare) alınması halınde emekli aylığı kesilmektedir.
Kurumlara yeniden işe başladığının bildirilmesi halinde, kurumlar yeniden çalışıldığı sürede emekli maaşı ödememektedirler. Maaş ödemeyi durdurmaktadırlar.
Bu emekliliğin iptali değildir. İşten ayrılındığında, tekrar çalışılmadığında dondurulan emekli maaşlarını yeniden ödemektedirler.
Emekli maaşı alırken Türkiye'de yeniden çalışılması halinde, destek primi ödemek şartıyla hem çalışılabilmekte, hem de emekli maaşı kesilmemektedir. Yurtdışında çalışanlar yasal olarak destek primi ödeyemediklerinden, maalesef ki aylıkları kesilmektedir.
Çalışıldığı halde, emekliler kurumlarına bilgi vermediğinde, kurum tekrar çalışıldığını öğrendiğinde, çalışılan sürede ödenen emekli maaşlarını faiziyle, gerekirse de haciz, icra v.s yasal yollarla geri almaktadır. Hatta aylığınız sözleşme aylığı ise emekliliğiniz iptal edilmektedir. Yasal olanı emekli maaşı alırken çalışmamak veya çalışılıyorsa kurumları bilgilendirip emekli maaşını dondurmak ve maaş almayı durdurmaktır.
Bu durumda, aynı konuda yurttaşlar arasında ( Türkiye'de çalışanla yurtdışında çalışan arasında) farklı uygulamalar yapılmaktadır. Kanımca Anayasamızın eşitlik ve adalet ilkelerine de aykırıdır. İleride konu yargıya intikal edebilir veya yasal düzenlemeler yapılabilir. Sorunun mahkeme kararıyla veya yasal düzenlemeyle ortadan kalkacağını ümit ediyorum.
Bu sorunun ortadan kalkması için, Ontario eyaletinde ulaşabildiğim 17 Türk dernek ve vakfının yetkilileri ile Federasyon başkanına imzalattığım yasa değişiklik önergemi TBMM'ye göndermiş bulunmaktayım. Hemen belirtmek istiyorum ki, Kanada'daki gurbetçi yurttaşlarımızın ortak sorunu olan bu konuya duyarlılık göstererek imza atan, destekleyen tüm sivil toplum kuruluşlarımızın yetkililerine teşekkür ediyorum.
7— Detaylı bilgi alabileceğiniz kaynaklar
www.sosyal-guvenlik.com
Tüm gurbetçi yurttaşlarımızın Ramazan ve Cumhuriyet bayramlarını kutlar, yukarıdaki konulara dikkat etmelerini önemle vurgular, sosyal güvenceli bir yaşam dilerim.
Nuri Sansarlıoğlu
